طنز دنياسي
محمدعلي نقابي شبستر
بيلينديگيكيمي طنز دنياسينين چوخ اوزون و تاريخي بير كئچميشي واردير. بوتون دنيا ملتلرينين يازيلي و شفاهي ادبياتيندا طنز فورماسي اوْزينه مخصوص ديهرلي و علوي بير يئر توتموشدور.
طنز جامعهدهكي منفيليكلري، عيبهجرليكلري، گولمهلي و كسگين شكينده افشاء و تصوير ائدهن ادبي اثردير. بئلنچي يازي فورماسي هر يازيچي يايوخ، بلكه خصوصي استعداد و وئرگييه مالك اولان اديبه نصيب اوْلور.
استاد حميد آرشآزاد دوغما يوردوموز آذربايجانين ادبيات ساحهسينده تانينميش طنز يازيچي و اوزاق گؤروشلو بير شاعر و روزنامهنگاردير. اوْنا گؤره من اوْجنابين حياتينا و ياراديجيليغينا توخونمادان، طنزين تاريخي حقينده بير نئچه كلمه يازيرام.
طنز ادبي هنرينين اساسي و كؤكو بيرينجي «ساتيرا» آديايله اروپا منشأليدير. سؤز «قاريشيق» معناسي داشييان «ساتورا» لغتيندن آلينميشدير. ميلادي ايلين بيرنجي عصرينده تانينميش روْماني خطيب قوئين تيلي يانوس (Quintilianos) دئميش: «طنز فورماسي تماميله. بيزروْمالي. لارا مخصوصدور». اوْ بيري طرفدن ميلاددان اؤنجه ياشايان يونان كمدي يازيچيسي آريستو فاينس (aristofanis 257- 180 ق. م) ين نمايشنامهلرينده مشخص بير طنزه راستلانماقدادير.
يونان اساطيرينده، ساتيروس ياري گئچي، ياري انسان اوْلان وارليغا وئريلن آددير. دئمك كه ايتاليا نجاويو نانجا طنز سؤزلرينين بير بيرينه بنزهديگي اوچون هر ايكيسي بيرلشميش و واحد فورما حالينه گلميشدير.
ميلاددان اؤنجه طنز ادبياتيندا مستهجنليك، آچيق ساچيقليق، گئچميش ايللرده تبريزين ايكي قاپيلي سراينين حيطينده يئرلشميش مشهور قهوهخانهنين ديالوگلاريكيمي رواج تاپميشدي آذربايجان ادبياتينين گولدور و فورماسي كلاسيك و معاصر اوْلاراق تانينماقدادير.
گئچميشده عاشيق دئييشمهلري و ائل- اوْبا ادبياتي زمينهسينده ها بئله شأني- شهرتي عالمه ياييلان ملانصرالدين و بهلول داننده حكايهلرينده، ناغيللاردا، آتا سوزلرينده داها پارلاق جانلانان طنز نمونهلري آيديندير.
گئچميش عصرده مرسوم اوْلان غزل سراليق، فرهنگي و تربيتي شعرلر ها بئله نصيحتآميز سوزلر ادبي ياراديجيليغين ان يوكسك زيروهسينه چاتميشدي. آنجاق زمان و مكان شرايطي ايجاب ائديردي كه آذربايجان ادبي ديلينده بير پارا دگيشيكليكلر وجوده گلسين و اجتماعي مسئلهلره داها چوخ دقت يئتيريلسين، اوْنا گؤره رحمتليك جليلمحمد قليزاده، محمدباقر خلخالي، ميرزامهدي شكوهي، عبدالرحيم حق وئردييف، ميرزاعليخان لعلي، علي نظمي، محمد خليفه (عاجز)، واقف، ذاكر، محمد هيدجي، حاجرضا صراف، سيدرضا صابر و باشقالاري اؤز اثرلرينده اجتماعي مسئلهلري، طنز فكاهي و مضحكه فورماسيندا تنقيد ائتديلر. بئلهليكله ديوان ادبياتينين عُمرو سونسوز افقلره ساري باتماغا اوز قويدو. بئلهليكله مبالغهلي غزل، محبت، سئوگي و قادين گؤزلليلي، ادبيات دنياسي، اؤز يئريني اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي تنقيده بوراخدي.
مشروطه جنبشي آستانهسينده وطن پرورليك روحو، ملت ايچره يوكسلمهيه باشلادي. بئلنچي تاريخي بير شرايطده آذربايجانين برلتكي و وئريملي تورپاغيندا معاصر طنزين ايلك ايكي داهيسي يئتيشدي. يوخاريدان بويوك صابر و آشاغيدان شبسترلي مغجز بير بيرينه قان قارداش جان قارداش دييه سس وئرديلر، بئلهليكله آذربايجانين ادبيات سماسيندا ايكي پارلاق اولدوز نور ساچديلار. آدي آپاريلان ايكي شاعردن سونرا بايرامعلي عباسزاده (حامبال)نين ادبي ياراديجيليغي و تنقيدي شعرلري تقديره لايقدير.
بويوك ساتيرا داهيلرينين ايزينده قدم گؤتورهن عليقلي غمگساري، علياكبر حداد، سيدمهدي اعتماد (ناطق) محمدباقرزاده (بيريا) و باشقالاري آذربايجانين ادبيات خزينهسينه معنوي ارثكيمي ادبي اينجيلر بخش ائتميشلردير.
حال حاضردا استاد شيدا، علي عطائيه (نجار اوغلي) مجيد صباغ ايراني (يالقيز)، مراغهلي كريمي، محمدحسين شهرك، منصور خانلو، خيراله حق بيگي (ساپلاق) حميد آرشآزاد، نصير پايهگذار، عباسقلي دهقان و باشقالاري طنز ساحهسينين دوامچيلاريديرلار. آدي گئچن دوامچيلاردان بيريده رحمتليك عمران صلاحيايدي كه آراميزدان نيسگيللي و ابدي اوْلاراق آيريلدي.
حؤرمتلي حميد آرشين، «جيزيقدان چيخما بالا» و «جولو جولويه قالمادي» ايكي جلد طنز اثري، هابئله تبريزده نشر اوْلونان «پيام آذربايجان» هفتهليگي و باشقا مطبوعاتدا يوزلرجه تنقيدي يازيلاري گونش اوزو گؤرموشدور. ايكنجي شعر مجموعهسينين اوز قاپاغينا استعدادلي كاريكاتورچي رحيم بقال اصفري، آذربايجان فولكوريندان الهام آلاراق چوخ درين معنالي و مضمون دولو بيرال يئنجهسي جيزقيسي چكميشدير. هنر ساحهسينده اوْ جنابا داها چوخ باشلاريلار ديله ييريك.
كاريكاتور انسان و جامعهايله ارتباط اوْلان هر نوع حادثهني، موضوع اولاراق شيشيرتمه بير طرزده گؤستهرن، دوشوندوروجو و گولدوروجو رسيمدير.
آذربايجان كاريكاتوروندا: كمال تبريزي، سيدعلي بهزاد تبريزي، ها بئله عظيم عظيمزادهدن آد آپارماق اوْلور. آدي گئچن صنعتكارلارين ها بئله جليل محمد قليزادهنين ملانصرالدين مجلهسينده ترتيب ائتديكي كاريكاتور صنعتينين معنوي وارليقن عصرلر بويو خاطرهلرده ياشاياجاقدير.