فلسفهی حیات و زندگی
فلسفهی حیات و زندگی
در تاملی از حیات هنری، اجتماعی، ادبی و طنز
استاد حمید آرش آزاد (طنزپرداز شهیر آذربایجان)
کمتر کسی را میتوان یافت که به نوعی با کاغذ و قلم، ادبیات، دنیای شعر و طنز ارتباط داشته و استاد حمید آرش آزاد را نشناخته باشد. ضربالمثل معروفی در فرهنگ وزین اجتماعی- ادبی ترکی آذربایجانی هست: (تیکه نی بویونون دالیسیندان آغزا قویماق) مصداق همین ضربالمثل، به نظر نگارنده شاعر طنزسرا همیشه باید به نوعی و با مهارت بسیار خاصی لقمه را کاملاً ماهرانه از پشت گردن به دهن بگذارد و حمید آرش آزاد چنین کاری را آنقدر در آثارش بجا آورده است که ستودنی و درس گرفتنی است.
حمید آرش آزاد خالق آثار ماندگار و جاودانیست که درد، رنج و عقدههای زاید از ناهمگونیهای اجتماعی حیات بشر را سالیان سال به دوش خواهد کشید و در طول تاریخ همچون آثار جاودان میرزا علیاکبر طاهرزاده (صابر)، میرزا علی معجز شبستری (معجز)، میکائیل مخفی (کتاب سه جلدی تمثیللر)، عبید زاکانی (موش و گربه و...)، جورج اورول (قلعه حیوانات یا مزرعه حیوانات) و امثال این بزرگواران زنده، پایدار و زبانزد اهل فکر و قلم خواهد بود.
از یک بعد دیگر نیز قابل تامل است که استاد با توان بسیار بالایی از اکثر اسلوبها و فنون شعری در آثار ارزشمندش بهره جسته است و جالب اینجاست که در قالب طنز و جدی توانسته است آثاری در زبان ترکی و فارسی به فرم شعر هجایی، غزل عاشقانه، شعر نو، کلاسیک و... بیافریند.
موضوع دیگر اینکه وقتی شاعر یا نویسندهای به زبان غیرمادری مینویسد مشهودات ناهمگونی از باب ساختار زبانی، دستوری و مفهومی به وجود میآید ولی ایشان بنا به گفته خود و در بررسی اهل قلم از آثار گرانقدرشان این ناهمنگونی را نداشته و ترکی را ترکی، فارسی را فارسی نوشتهاند و این مهارت در زبان دوم نیز از مهارتهای ویژه این بزرگوار بوده است.
تصویری که حمید آرش آزاد از طرز حیات اجتماعی و مشکلات آن میکشد خیلی رساست و دقت در آثارش این لطافت و ظرافت را بیان میکند. دردشناسی و تیزبینی او در همه جای آثارش مشهود است. تحلیلها، استدلالها و کنکاش او در زوایای مختلف بطن جامعه انسانی غیرقابل وصف است و به راحتی بدون هیچ حرکت ناشیانهای به پیش میتازد.
تامل در چندین اثر او مثل:
1- جیزیقدان چیخما بالا (طنز و جدی، ترکی فارسی، شعر نو و کلاسیک هجایی، غزلهای عاشقانه و...)
2- یاغی، به قلم یاشار کمال و ترجمه استاد حمید آرش آزاد (کوراغلو مانند به جنگ و مبارزه با فئودالها و نامردان میپردازد)
3- جولوجولویه قالمادی (طنز سیاسی اجتماعی به دو زبان ترکی و فارسی)
4- هوپهوپنامه با نگارش و بینشی جدید و بروز، عمدتاً برای سادهنویسی و قابل استفادهی نسل جوان بودن.
5- مفتون خاک (معلم روستا و خاطرات او) رمانی شیرین و دلچسب.
6- مسافران سیاره آلفا به قلم: امیل پاتایا و ترجمه: حمید آرش آزاد (داستان علمی تخیلی مربوط به سالهای آینده)
7- صدها مقاله و شعر در طول بیست و چند سال حیات ادبی و طنز
واقعیتهای بیشتری از روح نویسندگی، شاعرانه و طنزپردازشان نمایان میسازد. و میتوان گفت که او همیشه بطور نقادانه و کاملاً استادانه نامردمیهای روزگار را لمس، احساس و با قلم رسایش بیان نموده است و حرکت در مسیر مساله برای رسیدن به جواب که روشی معمول است مسیر ایشان نبوده است و ایشان با چشمپوشی از آرامش و بزرگی دریا، در خلاف جهت آب برای کشف و لذت از سرچشمه و کمک در حفظ زلالی آب، با تحمل سختیهای بسیار کوشیدهاند.
ایشان برای هر اهل فکر و قلمی آشنا و ماندگار است. شاید در جمله بسیار کوتاه و رسایی بتوان ایشان را آشنای اهل عشق و درد معرفی کرد. بهتر است قبل از هر اقدامی شروع این قلمفرسایی ناچیز در حق آن بزرگوار را با ابیاتی چند از حضرت وجودشان آغاز نماییم.
باش اوجالدیب منه چوخ فخر وئریبسیز دوستلار
ال قویوبسوز بو قوجا شاعیری نیسگیللهمهیه
سیزه جان قوربان اولا بندهنی قابیل بیلدیز
بعضیلر چوخ چالیشیردی منی هابیللهمهیه
ائلیمه قوربان اولوم هم اولو اوستادلاریما
لطف ائدیب من کیمی بیر ناقیصی تکمیللهمهیه
بوشلویام صابیریله معجزه هم شهریارا
شیدانین محضری بیر لطفدی تحصیللهمهیه
ائل اوبام اهل ایالیم، جاننان عزیز دوست آشینام
گولدور اصلا، گره یی یوخ داها غربیللهمهیه
(استاد حمید آرش آزاد)
به سختی میتوان گقت که هنرمندی مردمی بوده باشد و در هر دور و زمانی زندگی عاری از درد و مشکل داشته باشد وقتی هنرمند در اندرون خود بجای حس و لمس درد تنها خودش، هزاران و میلیونها درد ناشناس از سوی دردمندان را حس کرد و لمس نمود حقیقتی محض را دریافت که از آن خلاصی نتوان یافت برای اینکه وجدان آگاه در چنین انسانهایی قدرتمندتر از هر چیز و هر خصوصیت دیگری عمل میکند و اجازه ترک دردشناسی نمیدهد. سخن گفتن از چنین ویژگیهای هنرمندان بس دراز و پایانناپذیر است و در این بین با اشارهای کوچک که به میان آمد سوی قلم میسپاریم در شناخت بیشتر از پیش استاد حمید آرش آزاد بزرگمرد طنز چندین دهه اخیر و حقیقتاً یکی از ماندگاران عالم ادب و طنز.
قبل از هر چیزی باید بگویم از اینکه کلمه مرحوم را به قلم نمیآورم دلیل بر اینست که در نظر اینجانب چنین انسانهایی با آثارشان زندگی جاوید دارند و هر لحظه و هر آن هرکسی میتواند با بهرهمندی از آثار گرانقدرشان همنشین شان باشد و ساعتها از ساحت وجودشان فیض یاب شود.
استاد حمید آرش آزاد یکی از ادبا و نویسندگانی است که در زندگی شخصی خویش سراسر درد و رنج را تحمل نمود تا بتواند درد و رنج دردمندان را بکاهد، بیان کند، به زبان بیاورد، مطرح کند، به زبانها بیاندازد، دیگران را متوجه چنین دردهایی کند، به صحنه بکشاند، و در موردش جستجوی استدلال و منطق نماید و در نهایت چارهجویی نموده و درمان کند اگرچه معمولاً نویسندگان با عمری تلاش معمولاً کمتر در این راستا موفق بودهاند و موفقیتشان که ارزشمندتر نیز بوده بیشتر در تحمل درد و رنج و تحمل مشکلات و سختیهای ناخواسته بوده که از حرمتآفرینترین حرکات هنرمندانه و شاعرانه بوده است.
مثلاً وقتی در آثار میرزا علیاکبر صابر که خود استاد نیز ارادتمند ایشان بوده است تاملی میکنیم بیشتر مسائلی را متوجه میشویم که در آن زمان دردی از جامعه انسانی و مردمی بوده است و با گذشت سالیان سال وقتی همان اشعار و مطالب را میخوانیم دقیقاً با زمان خود ما نیز انطباق پیدا میکند و در آینده نیز به احتمال قوی انطباق خواهد داشت و اینست شاعر حقیقی و دردمند واقعی. در بیان و توضیح این راستا در حق استاد حمید آرش آزاد با تاملی در چندین بیت از اشعار گرانقدرشان خطاب به شریک زندگی، این تفاوت و ماندگاری و بیان درد اجتماعی و حیات با دوام چنین مشکلاتی را بیشتر مدنظر قرار میدهیم:
بیزیم ائوده گهلهرهک ائتدین اقامت اوتوز ایل
سن منه منده سنه ائیله دیک عادت اوتوز ایل
استاد در این بیت؛ تشکل، تفاهم و همدردی زوج یک زندگی مشترک را در حدی بسیار عالی و قابل قبول برای یک عمر با شرف مطرح مینماید و دوشادوش همدیگر بودن یک زوج را که یکی از قویترین و بهترین خصوصیات یک جامعه مدنی و انسانپرور است را دقیقاً به تصویر میکشد. و قابل تامل است که 30 سال اشتراک؛ نمودی از قناعت، تحمل، درک، فهم، عشق، محبت، دوستی، فداکاری، دلسوزی و بسیاری خصوصیات عالی انسانیست که مد نظر استاد بوده است.
قاش قاباخ ساللاما آرواد نه گوناه صاحیبی یم
ائتمیشم تکجه سنه چوخلو اذیت اوتوز ایل
ضمن درک و شناخت کامل و دقیق از حال شریک زندگی، با حفظ اقتدار و شخصیت مردانگی و با ظرافت بسیار دقیق که لطمه به خود نمیزند اظهار شرمندگی مینماید و این تسکین کاملاً دقیقی است که باید در حل چنین دردهایی اعمال شود.
گه لیریم اللی اولوب خرجیم اولوب یوز اوتوز ایل
ائتمیسن دائما هر شئی ده قناعت اوتوز ایل
زندگی شرافتمندانه را که همیشه با درآمدی کم همراه بوده و به تاثیر وجودی همین شرافت فعالیت و خدمات اجتماعی هزینهدار متحمل شدنش را بیان نموده و تصویری از زندگی مردانه و جوانمردانهی خود مطرح نموده و از اینکه طرف مقابل دارای چنین درک و فهمی بوده که متحمل مشکلات زیادی شده تا در حفظ حیثیت و شرافت مشترک کوشیده باشد تشکر مینماید.
و در ابیاتی دیگر ضمن بیان وعده و وعیدهای صمیمانه، عاشقانه و مردانهی خود در جدیتی کاملاً آغشته به طنز و بصورت طنزی کاملاً جدی، با ظرافت تمام در مقام اظهار عجز و پشیمانی توام با حفظ مردانگی خود برمیآید:
وار یادیندا سنه من ائلچی گلن گونده دئدیم
بیزه گل تا گؤره سن بوللو سعادت اوتوز ایل!!!
بوشلا او وعده لری ایندی قولاخ وئر سؤزومه
خواهیشیم وار وئره سن بنده یه مهلت اوتوز ایل.
با دقتی بسیار صمیمانه ارتباط زندگی خصوصی مردم با وضعیت کلی و همه جانبهی اجتماع انسانی را آشکارا به تصویر کشیده و از کسانی که به نوعی توان ارتقا زندگی بشری را دارند سخن به میان آورده و مردم را متوجه مشکلاتی میکند که مطرح کردنش فقط در قالب طنز امکانپذیر و آسیبناپذیر است؛ به عبارتی دیگر ضمن رعایت احتیاط کامل به بیان سختیهای موجود پرداخته و بهانهی حقیقی دست دیگران نمیدهد بلکه بهانهای مجازی میآفریند که در تحمل خود آزاری قابل تحمل است. البته چنین ابیاتی زیاد است اما به یک بیت بسنده میکنیم:
بوتون ایشلر دوزه لر، وعده وئریب مسئوللار
گهرهک اولسون آخی بیزلرده ده طاقت اوتوز ایل.
و در چند بیتی شاهکار چند جانبه میآفریند و ضمن حفظ اقتدار و موقعیت مردانه و بزرگوارنهی خود و با بیانی قدرتمند اظهار تاسف کرده و موجب رضایت روحی و روانی مخاطب میگردد:
یوخدور آرش ده مقام، تک اوتانان بیر اوزو وار
اودوکی احساس ائدیب بوللو خجالت اوتوز ایل.
***
با نان خالی ار شکمی نیمه پر کنیم
«ما آبروی فقر و قناعت نمیبریم»
***
مرامیم اینسانین آزادلیغی، حریتی دیر
من اؤزوم تورپاغا گئتسم ده مرامیم قالاجاق
اکبر رضایی مولان
تبریز 20/4/91
بمناسبت دومین سالگرد درگذشت استاد حمید آرش آزاد
قایناقلار:
1- یاد و خاطرهای از استاد حمید آرش آزاد DVD
2- ابدی قالاجاق یادنامه استاد حمید آرش آزاد پدر طنز دو زبانه آذربایجان
3- اینترنت. وئبلاگ سیامک آرش آزاد WWW.OKHTAI.BLOGFA.COM
4- جیزیقدان چیخما بالا (استاد حمید آرش آزاد)
5- مقاله طناز شهر ما (مقصود سامع سردرودی)
6- مقاله آرش انسان گرا (صمد چایلی)
7- مقاله طنز و استاد حمید آرش آزاد (اکبر رضایی مولان)
